*
SHARTIE AART DEKKER - HET VOLGENDE RUTTE-SCHANDAAL
DUO als discriminatoire Toeslagen-schandaal-'a-like' Boeman
Telkens weer hetzelfde patroon; ' het Algoritme heeft het gedaan'
DE GROENE AMSTERDAMMER ONTHULT
EN RUTTE ZETTE DEZE ONTWIKKELING AL 20JR GELEDEN IN, WERD VEROORDEELD, MAAR GING ER ' GEWOON NOG 20 JAAR MEE DOOR...NRC ANALYSEERDE
20 jaar Rutte - te beginnen met zijn tijd als staatssecretaris van Sociale Zaken toen hij veroordeeld werd wegens systematische discriminatie - het is steeds hetzelfde verhaal; hij heeft een idee - vaak: het kan goedkope, met minder mensen en meer ICT, en dan wordt op basis van onbewezen vooroordelen tegen niet VVD-aanhang (vaak migranten en/of uitkeringstrekkers) een algoritme opgetuigd dat op basis hiervan groepen mensen gaat aanwijzen 'die wel zullen frauderen'...en die worden dan KEIHARD en MEDOGENLOOS aangepakt totdat ze helemaal kapot gemaakt zijn.
Dus na Rutte's Verhaal...ontstaat een SCHANDAAL
Dat wordt vervolgens in de doofpot gestopt, de kamer wordt erover voorgelogen en de oppositie en de media worden structureel tegengewerkt waardoor het schandaal groter wordt/meer mensen heftiger schaadt, en langer duurt. Uiteindelijk is het niet meer verborgen gehouden voor kamer en/of media, maar voordat volmondig wordt erkend dat de aanpak niet deugt ben je zo 10-15 jaar verder, en dan is het zo groot en complex geworden dat het niet eenvoudig meer op te lossen is, en een oplossing schrikbarend duur wordt. Maar zelfs dan wordt vaak voor Ruttiaanse methodes gekozen, die ook weer niet goed werken want...stel je voor dat een gedupeerde een cent teveel krijgt als compensatie voor geleden schade..!
En zo is de cirkel rond en is de oneindige stapel schandalen en crises verklaard.
Zijn kabinetten zijn er al meermaals over gestruikeld...dan zal er dus nu wel dusdanig van geleerd zijn dat er nooit meer in dezelfde valkuil gevallen wordt?!?
Welnee!
Bij de Belastingdienst en ook bij DUO, dus waarschijnlijk op nog wel meer plaatsen in overheidsorganisaties, volhardt men in dezelfde aanpak; de verrotting zit diep, en mensen die ermee doordrenkt zijn zijn natuurlijk vaak niet degenen die de 180 graden draai zomaar kunnen maken...
Lees de Onderzoeksjournalistieke verhalen van de Groene Amsterdammer en Investico over de misstanden vanwege DUO. En vervolgens nog wat stukjes over hoe het wat betreft Rutte allemaal ooit begon...
(AD)
*
De positie van mbo’ers is nog altijd veel te
precair & Onderzoek
De discriminerende fraudecontroles van Duo -‘Ik dacht gewoon: ik
pak je’
21 juni 2023 – verschenen in nr.
25
Er is hard voor gevochten en lang voor gestreden, en in september
gaat het eindelijk gebeuren: de basisbeurs komt terug. Acht jaar
nadat de maandelijkse tegemoetkoming aan studenten was afgeschaft,
stemde de Eerste Kamer begin deze maand unaniem voor de herinvoering
ervan. Weg met het leenstelsel, welkom terug basisbeurs.
Maar daarmee ‘komt ook iets terug wat we in het verleden al
zagen’, zei een ongeruste Peter Kwint onlangs in een debat,
namelijk ‘huiscontroles bij studenten’. Het SP-Kamerlid maakt
zich zorgen over hoe Duo gaat controleren of studenten die uitwonend
zeggen te zijn niet stiekem toch bij hun ouders wonen, om zo een
hogere beurs op te strijken. Hij maant minister Dijkgraaf niet weer
‘allerlei heel heftige, privacy-schendende controlemechanismen te
gaan optuigen’. We gaan toch niet weer tandenborstels tellen, zoals
in de bijstand?
Nee hoor, suste de minister. Als alternatief voor dat ingrijpende
huisbezoek is er ‘bijvoorbeeld een buurtonderzoek’. Maar wat
Kwint kennelijk niet weet: dat hardvochtige controlesysteem is er
allang. Het is nooit weggeweest, het treft alleen een groep die vaak
buiten zicht blijft. Meerderjarige mbo’ers kregen al die jaren nog
een basisbeurs, en daarmee ook de huiscontroles, waarbij inderdaad
tandenborstels werden geteld en buren ondervraagd. Sinds 2012
doorzocht Duo de woningen van bijna 25.000 studenten, bijna
tienduizend van hen werden als fraudeur bestempeld.
Maar het fraudecontrolesysteem rammelt. In een kwart van de
fraudezaken die studenten aanspannen wordt Duo door de rechter op de
vingers getikt en had de student nooit tot fraudeur mogen worden
bestempeld. De organisatie hanteert een zelfverzonnen algoritme dat
sinds 2012 nog nooit geëvalueerd is. Ook heeft Duo nooit onderzocht
of het systeem (onbewust) één bepaalde groep eruit pikt.
Mooie intenties blijken in de fraudejacht verloren te gaan
En het buurtonderzoek dat de minister als vriendelijk alternatief
voor de huiszoekingen presenteert, blijkt in werkelijkheid de zeer
invasieve controle waar mbo’ers al jarenlang aan onderworpen
worden. Het levert, behalve geroddel in de wijk, flinterdun bewijs op
waar Duo een vergaand besluit op baseert. Al hoeft niet iedereen zich
zorgen te maken. Uit onderzoek
van onder meer Investico blijkt dat Duo’s fraudecontroles bijna
uitsluitend studenten met een migratieachtergrond treffen.
Lees het onderzoek:
Bas Belleman,
Belia Heilbron
en Anouk
Kootstra 21 juni 2023
De problematische fraudejacht laat ook iets zien over de schamele
positie die het mbo al jarenlang heeft. Mbo’ers krijgen pas sinds
een paar jaar een studenten-OV-kaart, worden slechts mondjesmaat
toegelaten tot studentenverenigingen en heten pas sinds kort
‘studenten’ in plaats van ‘deelnemers’ aan het onderwijs. Ook
de rechtsbescherming van mbo’ers laat te wensen over; pas vanaf
september mogen mbo’ers bij het Landelijk Studenten Rechtsbureau
aankloppen voor juridische bijstand.
Minister Dijkgraaf maakt zich al langer hard voor de positie van
mbo’ers. Hij is, schreef hij, ‘heel trots op ons mbo’, de
‘banenmotor van Nederland’ die opleidt ‘voor beroepen die
essentieel zijn voor de brede welvaart’. We moeten af van het
hoger-lager-denken, vindt de minister: het mbo is ‘gelijkwaardig’
aan het hbo en wo. Hij ziet het als zijn opdracht ‘om het mbo te
emanciperen’.
Des te wranger dat al deze mooie intenties in de fraudejacht
verloren blijken te gaan. Daar geldt het mbo nog steeds als red
flag: een risicofactor in het algoritme dat Duo gebruikt om
fraudeurs op te sporen. Studeer je aan het mbo en woon je buiten je
ouderlijk huis, dan is het risico op fraude groter en heb je dus meer
kans om controleurs van Duo op de stoep te krijgen, zo meent Duo.
Wanneer je mbo’ers blijft wantrouwen, is het emanciperen van het
beroepsonderwijs gedoemd te mislukken.
Nr. 25 / 2023
De Groene Amsterdammer
Onafhankelijk weekblad sinds 1877
https://www.groene.nl/artikel/ik-dacht-gewoon-ik-pak-je
Onderzoek
De discriminerende fraudecontroles van Duo
‘Ik dacht gewoon: ik pak je’
De jacht op vermeende fraudeurs door studiefinancieringverstrekker
Duo treft bijna alleen studenten met een migratieachtergrond. Duo is
zich van geen kwaad bewust en wil in september het aantal controles
verviervoudigen.
Bas Belleman,
Belia Heilbron
en Anouk
Kootstra beeld Charlotte Van Hacht
21 juni 2023 – verschenen in nr.
25
Het begon met iets kleins. Haar buurvrouw deed plotseling anders.
Afstandelijk, koeltjes. ‘We hadden elkaars huissleutel, kwamen veel
bij elkaar over de vloer, en plotseling keek ze me niet meer aan’,
zegt Zahra. Jaren eerder was een warme band ontstaan, toen de buurman
overleed en Zahra haar buurvrouw geregeld eten bracht. ‘Dat is
normaal in onze cultuur’, vertelt ze.
Zahra is negen wanneer ze met haar ouders en vijf broers en zussen
uit Afghanistan vlucht en in een dorp in het oosten van Nederland
terechtkomt. Ze weet dan al dat ze advocaat wil worden. ‘Dat was
mijn meisjesdroom.’ Via het mbo gaat ze op de hbo rechten studeren.
Ze wil graag het huis uit, op kamers, maar haar moeder ziet dat niet
zitten. ‘Ik ben een Nederlands meisje, maar mijn moeder is nog echt
een Afghaanse vrouw, dus ze is bang voor mijn reputatie.’ Als
compromis gaat ze bij haar oudere broer en schoonzus wonen. Een goede
oplossing: Zahra heeft iets meer vrijheid, ze woont dichter bij haar
opleiding én haar moeder is tevreden.
In haar laatste studiejaar gaat ze stagelopen bij de gemeente,
waar ze controleert of mensen niet frauderen met gemeentelijke
uitkeringen. Ze legt huisbezoeken af, doet onderzoek en bekijkt de
juridische mogelijkheden. Haar manager is blij met haar en vraagt of
ze na haar studie daar wil blijven werken. Ondertussen zorgt ze voor
haar moeder, die ziek is. Zahra maakt schoon, zorgt, kookt en tolkt
bij de huisarts, de fysiotherapeut en de cardioloog.
Ze besluit om aan de buurvrouw te vragen wat er aan de hand is en
dan hoort ze het: controleurs van Dienst Uitvoering Onderwijs (Duo)
zijn bij haar langs geweest en hebben gezegd dat Zahra mogelijk
fraudeert met de studiefinanciering. Ze zou onterecht een beurs voor
uitwonende studenten ontvangen, zo’n driehonderd euro in de maand,
in plaats van een kleine honderd euro voor thuiswonende studenten.
De handhavers hebben ook haar leidinggevenden bij de gemeente en
bij haar bijbaan in een kledingwinkel verteld dat ze gefraudeerd
heeft toen ze vroegen met welk adres ze bij hen bekend is. Haar
manager bij de gemeente wil haar toch geen contract aanbieden. ‘Ik
dacht: waar ben ik in beland? Mijn hele wereld zakte onder me
vandaan’, vertelt Zahra. ‘Ik wist niet meer bij wie ik moest
zitten tijdens de lunch bij de gemeente’, zegt ze. ‘Iedereen keek
me aan alsof ik iemand vermoord had.’
Als de brief een paar weken later binnenkomt, weet Zahra dat ze
juridische hulp nodig heeft. Duo eist jaren aan studiefinanciering
terug en geeft haar een boete; in totaal moet ze dertienduizend euro
betalen. ‘Toen wist ik: ze hebben gewoon al besloten.’
‘Repressie is de beste preventie’, zeggen de leden van de
vvd-fractie als reactie op het ‘actieplan’ waarmee toenmalig
PvdA-minister Ronald Plasterk in 2009 misbruik van de
uitwonendenbeurs te lijf wil gaan. Frauderen is in die jaren notoir
gemakkelijk: studenten hoeven zich alleen op een ander adres in te
schrijven om meer geld op te strijken. Actief controleren doet Duo
niet. En daar moet een einde aan komen.
Plasterk pakt het grondig aan. Hij laat onderzoek doen, naar
voorbeeld van ‘het terrein van de kinderopvang’, waar de risico’s
op misbruik van de kinderopvangtoeslag eerder al in kaart waren
gebracht. Zo kon er geleerd worden van ‘good practices bij andere
organisaties’. Ook zet hij in op een wetswijziging: hij hanteert
een strengere definitie van een uitwonende student, draait de
bewijslast om zodat het aan studenten is om te bewijzen dat ze ergens
wél wonen en roept een flinke boete voor fraudeurs in het leven. Ook
krijgt Duo een vrijstelling van de verplichting om studenten een
hoorzitting aan te bieden als ze een terugvordering zonder boete
krijgen.
Sindsdien legden controleurs zo’n 25.000 huisbezoeken af. Bijna
tienduizend studenten moesten hun studiefinanciering terugbetalen en
kregen een boete. Vooral meerderjarige mbo-studenten waren de laatste
jaren doelwit van fraudecontroles, omdat zij in tegenstelling tot
hbo’ers en wo’ers al die tijd nog wel een basisbeurs kregen.
Het fraudesysteem rammelt aan alle kanten, blijkt uit onderzoek
van Hoger Onderwijs Persbureau, NOS op 3 en Investico voor
De Groene Amsterdammer en Trouw. Duo gebruikt een
zelfbedacht risicoprofiel zonder wetenschappelijke onderbouwing om te
bepalen wie gecontroleerd moet worden. Op basis van een kort
huisbezoek of enkele verklaringen van buren plakt Duo studenten
vervolgens het stempel fraudeur op. De gevolgen zijn groot: soms
duizenden euro’s schuld en een geknakt vertrouwen in de
rechtsstaat, nog voor iemand goed en wel afgestudeerd is. Duo’s
fraudesysteem treft vooral studenten met getroebleerde thuissituaties
die bij familie gaan wonen. En, zo blijkt uit onze inventaris onder
32 advocaten die beschuldigde studenten bijstonden: het zijn vrijwel
uitsluitend studenten met een migratieachtergrond.
Een algoritme en risicoprofiel moeten Duo helpen fraudeurs aan te
pakken, besluit minister Plasterk in 2009. Maar waar begin je als je
niet weet wie fraudeert en wie niet? Hij besluit een ‘workshop
risicoprofiel’ te organiseren, waarin betrokken partijen van
‘gedachten wisselen’ over ‘de mogelijke kenmerken’ van het
algoritme. Daarna gaat het snel. Duo geeft een voorzet voor een
‘voorlopig risicoprofiel’ en stuurt handhavers langs bij de
hoogrisicoadressen. Bij veertig procent van de gecontroleerde
adressen blijkt er sprake van misbruik. ‘Het risicoprofiel lijkt
derhalve adequaat’, concludeert Plasterks opvolger in 2011.
Sindsdien zijn de indicatoren vrijwel ongewijzigd gebleven.
Duo kijkt naar leeftijd en opleidingsniveau: jonge mbo’ers zijn
risicovoller dan oudere academici, meent Duo. Ook gaat het om de
afstand tussen de woning van de student, de ouders en de
onderwijsinstelling. Daarna bepaalt een team van vijf
fraude-onderzoekers bij wie controleurs op huisbezoek gaan: ze kijken
daarvoor in de gemeenteadministratie en op sociale media, naar de
grootte van de woning, het aantal inschrijvingen en vooral of er een
familierelatie is tussen de student en de mensen bij wie hij woont.
De huisbezoeken besteedt Duo uit aan private bedrijven of
handhavers van gemeenten. Helma was zo’n controleur die voor Duo
dagelijks op pad ging in de Randstad. Zij en een collega kregen dan
een adres en een dossier met basisinformatie uit het risicoprofiel.
Onverwacht belden ze aan. Binnen zochten ze naar bewijs of de student
er woonde of niet. Dan vroeg ze: ‘Zonder de kastjes te openen, waar
staan de borden?’ Ook vroegen ze de student kleding te laten zien,
en studieboeken. Ze keken in de kamer waar de student zou slapen.
Staat er een bureau? Zijn er verzorgingsproducten? Ligt er een
laptop, liggen er studieboeken? Is het bed beslapen? Is de
lattenbodem intact? Petra, die ook jarenlang voor Duo controleerde,
geeft een voorbeeld: ‘We zochten naar medicijnen. Diabetes? Dan
hoort er insuline in de koelkast te liggen. Zo niet, jammer dan, dan
woon je er niet. Wij rapporteerden en schreven advies. Duo nam
uiteindelijk het besluit.’
Is het altijd duidelijk of iemand ergens woont? Helma zegt van
wel: ‘Ik wist direct of er gefraudeerd werd. Je voelt het gewoon.’
Petra herkent dit: ‘Ik heb zulke bizarre situaties gezien. Ik kwam
bij een vrouw binnen die me een kamer liet zien van een babytweeling.
En dan zou de student elke ochtend een matje uitrollen en weer
vertrekken. Maar we zagen ook situaties dat het klopte. Een volledig
ingerichte kamer: je ziet het meteen, die woont er. Boeken,
schriften, huiswerk, kleding.’
Bij student Dimitros, die bij zijn opa en oma was ingetrokken
omdat hij thuis veel ruzie had, kennen controleurs ook geen twijfel.
Hij is op school wanneer de handhavers een huisbezoek komen afleggen,
zijn oma doet open. De kamer waar Dimitros zou wonen, doet wat
ouderwets aan, merken de controleurs op. Dat kan kloppen, vertelt
zijn oma: het is de oude slaapkamer van Dimitros’ moeder, de foto’s
die er hangen zijn nog van haar. Hij slaapt er vijf of zes nachten
per week, heeft een eigen sleutel en betaalt driehonderd euro per
maand aan huur. Maar de onderzoekers zien nauwelijks spullen van hem
en weten genoeg: Dimitros fraudeert. Achttien minuten nadat ze
aanbelden, staan ze weer buiten.
De rechter maakt korte metten met het onderzoek: hoeveel kun je in
zo korte tijd nu onderzoeken? De controleurs zijn niet in andere
kamers geweest en hebben de kasten in zijn slaapkamer niet geopend.
Anders hadden ze zijn kleding en de doos met 144 condooms naast zijn
bed wel gevonden. ‘Of zouden die van opa moeten zijn?’ grijnst
Dimitros’ advocaat wanneer hij ons het dossier laat inzien.
Sinds 2012 kregen bijna tienduizend studenten het stempel
fraudeur, twee derde van hen ging tegen dit besluit in bezwaar.
Vervolgens begonnen bijna vijftienhonderd studenten een rechtszaak,
waarin Duo in ruim een kwart van de gevallen op de vingers werd
getikt. Slechts een klein deel van al die zaken wordt online
gepubliceerd. We analyseerden er ruim tachtig en zagen dat het
onderzoek van Duo vaker rammelt.
Op basis van een risicoprofiel zonder wetenschappelijke
onderbouwing, een kort huisbezoek of enkele verklaringen van buren
plakt Duo studenten het stempel fraudeur op
Zo vinden controleurs het vreemd dat ze bij een student die bij
haar zus woont ‘behalve een tandenborstel geen afzonderlijke
verzorgingsspullen’ hebben gevonden. Dat ze verzorgingsspullen met
haar zus deelt in hun gezamenlijke badkamer, is bij de controleurs
niet opgekomen. Of de zaak van een student die bij haar broer woonde
waar de controleurs in dertien minuten konden vaststellen dat er geen
persoonlijke verzorgingsartikelen waren, zonder in de badkamer of
woonkamer te kijken. De rechter is kritisch en vindt het niet
aannemelijk dat de controleurs ‘een behoorlijk onderzoek’ in die
tijd hebben kunnen uitvoeren.
Ook bij Zahra staan er op een dinsdagmiddag in september 2015 twee
handhavers voor de deur. Zahra’s schoonzus doet open en zegt dat ze
er niet is. Als Zahra later thuiskomt en hoort wat er gebeurd is,
belt ze de gemeente om te vragen om wat voor onderzoek het gaat, maar
de gemeente weet van niets. Ze schrikt: wie waren dan die mensen die
voor de deur stonden? Zahra belt de politie. Ze wonen in een wijk met
veel criminaliteit, dus de politie adviseert in het vervolg niet meer
open te doen. Als de vrouwen een paar dagen later weer op de stoep
staan, houdt Zahra’s schoonzus de deur dicht. Een paar uur later
staan de vrouwen op de stoep bij Zahra’s ouderlijk huis. Haar
broertje tolkt voor haar moeder, die vertelt dat Zahra daar niet meer
woont.
Daarop bellen de controleurs aan bij de buren. De favoriete
buurvrouw had de controleurs eigenlijk niet willen binnenlaten, zo
schreef ze later in een schriftelijke verklaring aan de rechter. Maar
de controleurs zeiden dat ze Zahra verdachten van fraude en dat ze
moest meewerken, omdat ze anders medeplichtig zou zijn en de
rechtsgang zou belemmeren. Ze voelde zich onder druk gezet en
vertelde de handhavers wat ze wist, namelijk dat ze Zahra nog
regelmatig bij haar moeder zag. Dat zeiden twee andere buren ook. Dan
weet Duo genoeg: Zahra woont stiekem bij haar moeder en strijkt al
jaren ten onrechte de uitwonendenbeurs op.
Het gebeurt vaker dat de handhavers niet binnenkomen en, net als
bij Zahra, overgaan tot een zogeheten ‘buurtonderzoek’. Ook bij
Mohammed, die tijdens het laatste jaar van zijn hbo-opleiding bij
zijn oom introk om te helpen met de verzorging van zijn zieke en
bedlegerige oma. Zijn oom is als loodgieter vaak hele dagen van huis.
Ook Mohammed zelf is druk, die laatste maanden van zijn studie. Hij
loopt fulltime stage, schrijft zijn scriptie, werkt ’s avonds als
taxichauffeur en is veel met zijn verloofde, met wie hij na zijn
aanstaande huwelijk gaat samenwonen.
Als de brief van Duo op de mat valt, snapt hij er eerst niets van.
Na een telefoontje begrijpt hij dat Duo denkt dat hij niet bij zijn
oom woont. Hij is verrast. Duo heeft het huis nooit gezien, hoe
kunnen ze dan besloten hebben dat hij er niet woont? De handhavers
hebben drie keer aangebeld, steeds overdag. Toen er niet werd
opengedaan, belden ze bij drie buren aan die op dezelfde verdieping
in de flat woonden.
De controleurs stellen vaak dezelfde standaardvragen: hoelang
iemand al in het huis woont, of ze hun buren op het betreffende adres
kennen, en of daar ook een student woont. Vooral die laatste vraag
maakt Mohammed boos. ‘Het woord “student” staat niet op mijn
voorhoofd geschreven. Veel mensen denken bij het woord “student”
aan een blonde jongen met blauwe ogen. Ik kwam meestal ’s avonds
laat in mijn taxi aan, in pak.’
In Mohammeds geval zeggen de drie buren dat ze zijn oom kennen,
maar dat er geen student woont. Dat verbaast Mohammed niet. Hij
woonde er nog maar een half jaar, was zich nooit komen voorstellen en
leeft onregelmatig, hij gaat vroeg weg en komt laat thuis. Bovendien
hebben de buren vanuit hun woonkamer helemaal geen zicht op de
galerij. Hoe moeten die buren nu weten dat hij daar is ingetrokken?
Bij Mohammed ging het om drie verklaringen. Soms volstaan zelfs
twee van zulke gesprekjes om iemand als fraudeur aan te merken en
duizenden euro’s te laten terugbetalen, blijkt uit onze analyse.
Experts die wij de gespreksverslagen voorleggen, schrikken van de
verregaande conclusies die Duo eraan verbindt. ‘Het woord “student”
is sturend, wie of wat mensen voor zich zien bij het woord is erg
afhankelijk van de persoon’, vertelt Annelies Vredeveldt, die als
universitair hoofddocent aan de Vrije Universiteit in Amsterdam
onderzoek doet naar getuigenverklaringen. Ze wordt als een van de
zeven rechtspsychologen die ingeschreven staan in het Nederlands
Register Gerechtelijk Deskundigen regelmatig gevraagd om de
betrouwbaarheid van getuigenverklaringen te beoordelen.
Ze is kritisch. ‘Als Duo vraagt “wie woont daar?” dan
vertellen ze over wie ze regelmatig zien, niet over iemand die er wél
woont maar er vaak niet is. Als iemand altijd de hort op is, dan kan
het zo zijn dat ze die student niet noemen.’ Ook de sociale cohesie
in de buurt is van belang, legt ze uit. ‘In sommige buurten staan
vijf huizen en kent iedereen elkaar omdat ze jaarlijks barbecueën.
In een flat in een grote stad is dat anders.’
Als hij in juli 2019 de brief ontvangt belt Mohammed het juridisch
loket, neemt hij een advocaat in de arm en vecht hij het besluit van
Duo aan bij de rechter. Hij is optimistisch. ‘Ik heb geleerd dat je
in Nederland onschuldig bent tot het tegendeel is bewezen. Dat iemand
met bewijs moet komen als ze je ergens van beschuldigen.’ Tot zijn
grote verbazing verliest hij de zaak. Hij is boos, maar vooral
teleurgesteld. ‘Het gaat om het principe. Je wordt een fraudeur
genoemd, terwijl je niets fout hebt gedaan. Het is zo frustrerend dat
de overheid hiermee wegkomt.’
Hoe dun het bewijs ook is, de meeste studenten die een besluit van
Duo dat alleen is gebaseerd op buurtonderzoek aanvechten, verliezen
hun zaak bij de rechter, blijkt uit ons onderzoek. De bewijslast is
sinds Plasterks wetswijziging namelijk omgedraaid: studenten moeten
‘onomstotelijk’ bewijs leveren dat ze wonen waar ze ingeschreven
staan. Dat blijkt in de praktijk bijna ondoenlijk.
Dat ziet ook advocaat Bernard de Leest, die vorig jaar een student
bijstond die bij haar oom woonde. Ook zij was op basis van twee
verklaringen van buren tot fraudeur bestempeld. ‘Het was
vernederend’, zegt hij. De zelf aangedragen verklaringen van buren
of familieleden waren volgens de rechter niet objectief, een
huiszoeking kan niet meer worden gedaan want de woning kan inmiddels
zijn voorbereid, en dat er post naar het adres wordt gestuurd, is
geen bewijs. ‘Het enige wat je kunt doen is een uitdraai maken van
jouw locatiegegevens als jij op je telefoon hebt aanstaan dat jouw
locatie altijd wordt geregistreerd. Maar dat gaat ver. Studenten
komen in bewijsnood.’
Zahra draagt het stempel fraudeur als een zware last met zich mee.
Na het buurtonderzoek is ze weer bij haar moeder ingetrokken, maar ze
durft steeds minder de deur uit. ‘De hele wereld kwam op me af’,
zegt ze. Ze gaat niet meer naar haar werk en na haar stage mag ze
daar niet meer terugkomen. Ze wordt droevig. ‘Ik zag mijn vrolijke
buurmeisje veranderen in een klein en teruggetrokken meisje’,
schreef haar buurvrouw later in een verklaring. Ze slaapt slechter en
slechter. En áls ze slaapt, heeft ze last van nachtmerries. ‘Mijn
moeder zag hoe klein ik werd, zo angstig en somber.’ De advocatuur
wil Zahra niet meer in. ‘Wat heeft dat voor zin in dit
rechtssysteem? Dat het zo werkt leer je niet in de studieboeken.’
Er valt ons iets op aan deze verhalen. Zahra, Dimitros en Mohammed
hebben allen een migratie- of biculturele achtergrond. Ook in de
uitspraken van rechtszaken staan regelmatig culturele verwijzingen:
dat er een hoofddoek in huis ligt, dat een familielid geen Nederlands
spreekt, dat iemand een donkere huidskleur heeft. Enkele advocaten
beginnen er uit zichzelf over. ‘De studenten die ik zie, hebben
vaak een migratieachtergrond’, zegt advocaat Jacqueline
Nieuwstraten. Anderen herkennen de observatie als we ernaar vragen.
Advocaat Rachid El Bellaj vertelt hoe zijn kantoor een tijdlang een
juridisch inloopspreekuur heeft. ‘Dat ging een tijdje heel hard.
Daar zag ik bij dit soort zaken tegen Duo dat het altijd studenten
met een migratieachtergrond waren die zich kwamen melden. Nooit een
Jan, Piet of Henk.’ Advocaat De Leest zucht: ‘Ik denk weleens…
het zal toch niet?’
We besluiten het uit te zoeken. Samen met NOS op 3 maken
we een lijst van advocaten die sinds de aanvang van het fraudesysteem
tegen Duo geprocedeerd hebben. We vinden er zeventig en bellen ze
allemaal, steeds met twee vragen: hoeveel van dit soort zaken tegen
Duo deed u, en in hoeveel daarvan had uw cliënt een
migratieachtergrond? ‘Allemaal’, ‘allemaal, behalve één’,
hoorden we.
In totaal zijn er de afgelopen jaren bijna vijftienhonderd
fraudezaken tegen Duo gevoerd. De 32 advocaten die gegevens deelden,
deden er de afgelopen tien jaar samen 376. In 367 daarvan
beschuldigde Duo een student met een biculturele of
migratieachtergrond als fraudeur. Dat is ruim 97 procent van de zaken
die we konden achterhalen.
‘De schellen zouden Duo van de ogen moeten zijn gevallen na de
toeslagenaffaire. Ze hadden onmiddellijk onderzoek moeten doen’
‘Schokkend’, zegt hoogleraar privaatrecht Gijs van Dijck, die
onderzoek doet naar de toepassing van algoritmen. We leggen het
algoritme, de aanpak van Duo en onze bevindingen voor aan hem en een
aantal andere experts. Wat zeggen deze cijfers? Ongeveer een kwart
van alle mbo-studenten heeft een migratieachtergrond en die groep
gaat juist minder vaak op kamers. Je zou op basis van de populatie
dus juist een vrij laag percentage studenten met een
migratieachtergrond verwachten, niet de 97 procent die wij vinden.
Hoe zit dat? Frauderen studenten met een migratieachtergrond
zoveel meer? Nee, zegt universitair docent Petros Milionis, die aan
de Rijksuniversiteit Groningen onderzoek doet naar de relatie tussen
afkomst en uitkeringsfraude. ‘Soms vinden we iets hogere
gemiddelden, maar dit effect valt weg na controle voor sociale klasse
en maatschappelijke integratie. Dat kan nooit de verklaring zijn.’
Zit er misschien een bias in de advocaten die we spraken? Ook niet:
de 32 advocaten komen uit dorpen en steden uit het hele land, werken
voor kleine en grote kantoren, doen weinig of veel fraudezaken, en
hebben zelf soms wel, maar vaak ook geen migratieachtergrond.
Experts schrikken van de totstandkoming van het algoritme. Er was
over de indicatoren ‘van gedachten gewisseld’ tijdens Plasterks
workshop, en daarna bestonden ze. Er is geen wetenschappelijke grond
voor of onderzoek op basis van een aselecte steekproef. ‘Dat is een
groot probleem’, zegt Gijs van Dijck, ‘omdat je dan eigenlijk
geen idee hebt wat je aan het vergelijken bent. Je kunt prima met een
algoritme werken, maar je moet dan ten minste weten wat dat precies
doet om te voorkomen dat je één groep eruit pikt.’
Podcast Investico
In deze
aflevering van Speurwerk hoor je hoe Belia, Anouk en Bas het
rammelende fraudesysteem van DUO onder de loep nemen. De fraudejacht
van DUO vangt maar één prooi. En dat is een student met een
migratieachtergrond. Onschuldige studenten worden als fraudeur
bestempeld en kunnen daar heel moeilijk tegenin gaan.
Controleert Duo studenten met een migratieachtergrond dan vaker?
Volgens Duo zit etniciteit of nationaliteit niet in het algoritme.
Maar het kan ook indirect zijn, legt Lucas Haitsma uit, die
promoveert op algoritmen en discriminatie bij overheidsorganisaties
met een handhavingsfunctie. Als je mbo als risicofactor gebruikt of
een familierelatie zwaar weegt, dan kun je daarmee ook een bepaalde
groep targeten. ‘Ik kan me heel goed voorstellen dat dit tot
indirecte discriminatie leidt.’ Dat ziet ook hoogleraar
sociale-zekerheidsrecht Gijsbert Vonk. ‘Een middenklassestudent uit
Bussum regelt bij wijze van spreken via zijn lidmaatschap bij
Vindicat een studentenhuis in Groningen. Maar een student met een
Turkse of Armeense achtergrond is misschien sneller geneigd bij zijn
tante in te trekken. Ik kan me goed voorstellen dat je die groep meer
treft wanneer je op familierelatie selecteert.’
Daarnaast moeten medewerkers van Duo zelf kiezen bij wie ze gaan
controleren. ‘Het risico op een “feedbackloop” is hierbij
groot’, legt Haitsma uit. ‘Als je bij een bepaalde groep fraude
gaat zoeken, zul je het ook alleen daar vinden. Dat gaat terug in de
data, naar de selectie, naar de handhavers, en weer naar de data.’
Zo kan een kleine afwijking steeds groter worden.
Om vooringenomenheid tegen te gaan is het belangrijk dat een
organisatie duidelijke instructies heeft om vooroordelen te
voorkomen, zegt Haitsma. Deze instructies heeft Duo niet. Bij twijfel
over een zaak kunnen collega’s elkaar om advies vragen, laat Duo
weten. Ook evaluatie en monitoring is cruciaal als je als organisatie
een algoritme gebruikt, zegt Haitsma. ‘Een kritische, zelfbewuste
blik is belangrijk bij het omgaan met zulke systemen.’ Handhavers
zijn namelijk vaak niet geneigd of in staat om het systeem in twijfel
te trekken, vertelt de onderzoeker.
Dat blijkt ook uit gesprekken met voormalige handhavers. ‘Ik
wist of ik werd verneukt of niet’, zegt oud-handhaver Helma. ‘Ik
word hier besodemieterd, ik wist het direct. Er zijn dingen die niet
kloppen. Er is soms niet eens een bed. “Nee, die slaapt op een
bank”, zeggen ze dan. Marokkanen hebben van die mooie banken –
het kan dus wel. Maar ik wist het gewoon.’ Een huisbezoek leverde
soms spannende situaties op. ‘Dan kwam heel Marokko binnen met hun
petjes om te kijken, te intimideren.’ Bang was ze nooit. ‘Ik
dacht gewoon: ik pak je. Ik haat mensen die frauderen.’
Sinds 2012 verloor Duo ruim een kwart van de fraudezaken die
studenten aanspanden. Welke lering trekt de organisatie hieruit? Er
wordt ‘continu geëvalueerd’, laat de woordvoerder weten. Hiervan
blijkt alleen niets op papier te staan. Sinds 2012 zijn er geen
officiële evaluaties van het fraudebeleid uitgevoerd. Het risico op
fouten ziet Duo niet zo. Het is mensenwerk, zegt de manager van de
fraudeafdeling. ‘Als wij het bij Duo over fouten hebben, dan gaat
het bijvoorbeeld om typefouten.’
Dat de huisbezoeken soms kort zijn, erkent de woordvoerder. ‘Maar
de lengte van een huisbezoek zegt niets over de kwaliteit ervan.’
Het aantal benodigde verklaringen voor een buurtonderzoek ‘hangt af
van de kwaliteit van de verklaring’, zegt de woordvoerder. ‘Als
twee mensen die ergens al lang wonen een verklaring afleggen, kan dat
voldoende zijn.’
Dat vooral studenten met een migratieachtergrond getroffen worden
door de fraudecontroles vindt de organisatie ‘opmerkelijk’. Is
dit reden voor intern onderzoek? ‘Nee, we weten niet eens hoe we
dat moeten doen. Wij kennen de culturele achtergrond niet, dus daar
kunnen we ook geen selectie op maken.’ Was de toeslagenaffaire
aanleiding om het fraudesysteem te onderzoeken? Etniciteit en
nationaliteit zitten niet in het algoritme, benadrukt de
woordvoerder. ‘Dus dat speelt hier niet. Bovendien is het weer zo’n
andere wereld, daar voelen wij ons niet meteen verbonden mee.’ Duo
heeft geen beleid om vooringenomenheid binnen het fraudesysteem te
voorkomen. ‘Wij zijn daar niet mee bezig omdat voor de wet iedereen
gelijk is, en wij dat ook zo integer, goed en rechtmatig mogelijk
proberen te doen.’ Twee dagen later stuurt de woordvoerder een
nieuw statement dat de bevindingen ‘aanleiding zijn om structureel
te gaan evalueren’.
Het gebrek aan evaluaties bij de uitvoeringsorganisatie vindt
hoogleraar Gijsbert Vonk ‘laakbaar’. ‘De schellen zouden Duo
van de ogen moeten zijn gevallen na de toeslagenaffaire. Ze hadden
onmiddellijk onderzoek moeten doen.’
Komend jaar gaat Duo het fraudesysteem flink uitbreiden. Vanaf
september krijgen hbo’ers en wo’ers ook weer een studiebeurs, dus
het fraudeteam moet het aantal afgelegde huisbezoeken
verviervoudigen, naar zo’n vierduizend per jaar.
Duo gaat meer oog hebben voor de ‘menselijke maat’, schrijft
minister Robbert Dijkgraaf in mei in een uitgebreide brief aan de
Tweede Kamer. Het woord ‘fraude’ valt geen enkele keer.
‘Uitermate vreemd’, zucht Vonk. ‘Mensen die beticht worden van
fraude worden buiten de bescherming van het recht geplaatst’, zegt
hij. Studenten die door Duo als fraudeur worden bestempeld krijgen
vaak geen hoorzitting. Ze hebben dus geen kans om uitleg te geven
over hun situatie. De woordvoerder van Duo benadrukt dat de
organisatie actief een hoorzitting aanbiedt.
Dimitros en Zahra hebben nooit iemand van Duo gesproken. Zahra
weet uit de vele plastic mapjes met documenten over haar zaak die
voor haar op tafel liggen feilloos de geprinte telefoongegevens te
halen. Ze wijst: ‘Met geel gearceerd zie je alle keren dat ík Duo
probeerde te bellen voor een afspraak om het uit te leggen.’ Het is
nooit gelukt.
Alleen met de controleur die haar zaak behandelde, kon ze een
afspraak maken. Eenmaal aangekomen op het kantoor weigert de
controleur in gesprek te gaan. Zahra had namelijk haar broer
meegenomen, als steun én getuige omdat Zahra bij hem in huis woonde.
De controleur dreigde de beveiliging te bellen en vertrok zonder
Zahra gesproken te hebben. ‘Het is een gotspe’, zegt Vonk. ‘Waar
iemand zijn hoofdverblijf heeft, is contextafhankelijk. Je wil als
uitvoeringsorganisatie natuurlijk consistent zijn, maar je moet ook
rekening houden met iemands omstandigheden.’
Voor Zahra is het nog altijd niet voorbij. Ze won uiteindelijk
haar hoger beroep. Van de twee handhavers die bij haar op de stoep
stonden, bleek één een stagiair. Dat mag niet, oordeelde de
rechter. Maar opgelucht is ze niet. Duo wordt voor een vormfout op de
vingers getikt, maar Zahra wil dat Duo erkent dat het onderzoek zelf
niet klopte. Ze spant daarna een zaak aan tegen Duo om de geleden
schade. Duo moet Zahra een paar duizend euro betalen vanwege het
psychisch leed dat haar is aangedaan, maar op andere punten verliest
ze. Ze twijfelt nog of ze in hoger beroep zal gaan. Heeft ze kans om
de zaak te winnen? Ze weet het niet. ‘Ik heb eigenlijk geen energie
meer. Maar het gaat om mijn reputatie’, zegt ze. ‘En ik wil dat
iemand zegt dat ik geen fraudeur ben.’
Reactie minister Robbert Dijkgraaf
Onderwijsminister Robbert Dijkgraaf noemt de bevindingen ‘een
verontrustend signaal’ en wil ‘grondig nagaan of onze processen
wel écht eerlijk zijn’. Hoewel Duo de migratieachtergrond van
studenten niet registreert, wil de minister weten of de
fraudebestrijding ‘niet op een impliciete, indirecte manier een
discriminerend effect’ heeft. ‘We zijn hier als overheid door de
toeslagenaffaire echt alert op geworden.’
Dit artikel kwam mede tot stand dankzij een beurs van het Fonds
Bijzondere Journalistieke Projecten en een werkbeurs
onderwijsjournalistiek van Stichting Onderwijsfonds COCMA. De namen
van Zahra, Helma, Petra en Dimitros zijn gefingeerd.
MEER OVER DIT ONDERWERP VAN ANDERE BRONNEN:
23 jun 2023 — De
Dienst Uitvoering Onderwijs moet voorlopig stoppen met het gebruik van
een algoritme waarmee studenten worden gecontroleerd op fraude.
21 jun 2023 — Studiefinancieringverstrekker Duo kijkt vrijwel uitsluitend naar studenten met een migratieachtergrond in hun jacht op vermeende fraudeurs.
HET WAS NIET VOOR HET EERST DAT DEZE RUTTE-DOCTRINE TOT DISCRIMINATIE LEIDDE...HIJ BEGON ER AL ZO'N 20 JAAR GELEDEN MEE< WERD VEROORDEELD< MAAR GING ' GEWOON' DOOR...
https://www.rtlnieuws.nl/economie/opinie/column/5211890/rutte-etnisch-profileren-veroordeeld-discriminatie
Leo Lucassen
Wat vindt Rutte nou echt van etnisch profileren?
1 februari 2021 07:07
In 2007 oordeelde de rechtbank van Haarlem dat Mark Rutte in 2003,
als staatssecretaris van Sociale Zaken, ambtenaren had aangezet tot
rassendiscriminatie. In dat jaar vroeg hij namelijk aan gemeenten om
inwoners van Somalische afkomst extra te controleren op fraude met
bijstand.
Rutte adviseerde hen tevens om te zoeken op geboorteplaats en zo
inwoners van Somalische afkomst te achterhalen. Zaten deze mensen
daarnaast ook nog in de bijstand, dan werd de gemeente aangeraden hen
extra te controleren.
Aanleiding waren enkele Somaliërs die in het Verenigd Koninkrijk
werk hadden gevonden, maar dat niet hadden doorgegeven aan de sociale
dienst en ten onrechte een uitkering ontvingen. In een reactie op de
uitspraak liet
Rutte destijds weten het niet met de rechter eens te zijn en dat
het 'blijkbaar hoog tijd is om de wet te veranderen'.
In de toeslagenaffaire gebeurde precies dat wat Rutte in 2003
gemeenten op het hart drukte. Zij het dat de etnische profilering
inmiddels was 'opgeschaald' naar iedereen met een buitenlands
paspoort. Zo liet de Belastingdienst al in mei vorig jaar weten dat
ruim 11.000 mensen met een dubbele nationaliteit aan een strenger
toezicht waren
onderworpen.
In het eindrapport van de parlementaire enquêtecommissie
'Kinderopvangtoeslag' lezen
we dat er in 'het het risico-classificatiemodel in ieder geval
vanaf maart 2016 tot oktober 2018 sprake was van een onbehoorlijke,
discriminerende verwerking, omdat de nationaliteit van aanvragers is
gebruikt voor de indicator Nederlanderschap in het model'. Kortom een
wat omslachtige omschrijving van het bij wet verboden 'etnisch
profileren'.
Of Rutte en andere bewindslieden al vóór 2019 echt wisten wat de
gevolgen waren van de etnische radar van de belastingambtenaren, moet
nog blijken. Maar het is een veeg teken dat dit aspect relatief
weinig opzien heeft gebaard.
In de berichtgeving en de gesprekken van de enquêtecommissie kwam
discriminatie op grond van nationaliteit maar mondjesmaat aan de
orde. Slechts zeven keer komt het woord 'nationaliteit' voor in
het eindverslag 'Ongekend Onrecht', terwijl de lezer tevergeefs zoekt
naar de woorden 'etnische profilering' of 'discriminatie'. In
plaats daarvan blinken de gehoorde ambtenaren uit in versluierend
technocratisch taalgebruik als 'risico-classificatiemodel'.
Lees
ook:
Wat
als de rellende Urkse jongeren een Turkse achtergrond hadden gehad?
Pas na lang aandringen van onder meer Renske Leijten van de SP
geven de betrokken instanties schoorvoetend toe dat discriminatie
inderdaad beleid
was. Dat het blootgelegde institutionele racisme zo weinig
expliciet wordt benoemd gaf Geert Wilders de kans om met droge ogen
tekeer te gaan tegen de regering, terwijl hij en zijn partij geen
kans onbenut laten om immigranten en buitenlanders in een kwaad
daglicht te zetten.
Intussen heeft Rutte, nu als premier, laten weten dat
discriminatie inderdaad niet kan en niet mag en de overheid een
belangrijke voorbeeldrol heeft. De vraag is echter of hij dat echt
meent en zo ja wanneer hij tot dat inzicht is gekomen. Recentere
uitspraken van de premier – denk aan de beruchte 'pleur
op'-uitspraak in 2016 tegen Turkse Nederlanders die (volgens hem)
geen binding met Nederland hadden – lijken er niet op te wijzen dat
hem de schellen echt van de ogen zijn gevallen.
En denk in dit verband ook aan Ruttes uitspraak uit 2015 naar
aanleiding van het zoveelste onderzoek dat aantoont dat Nederlanders
met een migratieachtergrond systematisch worden gediscrimineerd op de
arbeidsmarkt. Dat is heel vervelend, aldus de premier, maar de enige
oplossing is dat
ze zich invechten. Met de verkiezingen in aantocht heeft de
recente bekering dan ook meer weg van damage control.
En dat is misschien ook wel te veel gevraagd, wanneer we bedenken
dat het op de korrel nemen van migranten er, zeker bij de VVD, al
decennia zit ingebakken. Ruttes opstelling past in de populistische
anti-migratielijn die zijn partij al een kwart eeuw volgt. Beginpunt
waren de verkiezingen in het voorjaar van 1994, toen de toenmalige
fractievoorzitter Frits Bolkestein doelbewust asielzoekers tot
electoraal thema maakte. Dat dit de partij destijds geen
windeieren legde, kan Bolkesteins leerlingen Wilders en Rutte niet
zijn ontgaan.
Kortom, in het licht van het integratiepessimisme dat de
Nederlandse samenleving en politiek al decennia beheerst is de
etnische profilering en institutionele discriminatie die met de
toeslagenaffaire naar boven is gekomen, niet uitzonderlijk te noemen.
De huidige premier hoort daar paal en perk aan te stellen, maar of
dat ook gebeurt is zeer de vraag, want zijn trackrecord stemt
niet erg optimistisch.
Leo
Lucassen
@Leolucassen
Leo Lucassen is hoogleraar arbeids- en migratiegeschiedenis
en Directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale
Geschiedenis.
Volgen
Meer over
Mark
Rutte Immigratie
Migratie
https://www.trouw.nl/politiek/rechter-rutte-zette-aan-tot-rassendiscriminatie~bc40d2da/
Rechter: Rutte zette aan tot rassendiscriminatie
VVD-fractievoorzitter Mark Rutte heeft in 2003 als
staatssecretaris van Sociale Zaken aangezet tot rassendiscriminatie.
Dat oordeelde de rechtbank van Haarlem, schrijven de GPD-dagbladen
zaterdag. Rutte zou in een brief aan gemeenten hebben opgeroepen
mensen van Somalische afkomst op te sporen en aan een extra
fraudeonderzoek te onderwerpen.
Novum 19 mei 2007
Rutte is verbaasd over het oordeel en zegt dat de brief niets met
discriminatie heeft te maken, maar alles met fraudebestrijding. Rutte
zou de brief die door de rechter als discriminerend is beoordeeld nu
weer opsturen als hij nog staatssecretaris was. Volgens de
VVD-fractievoorzitter is het soms nodig om fraude gericht te
bestrijden. En als dat in Nederland niet kan dan moet de wet worden
aangepast. Dat laat een woordvoerder van Rutte zaterdagmiddag weten.
Bovendien is de zaak volgens de zegsman gericht tegen het ministerie
en niet tegen Rutte zelf.
Volgens een woordvoerder van het ministerie van Sociale Zaken, die
de uitspraak van de rechter niet kent, was destijds aanleiding voor
verscherpte controles omdat er aanwijzingen waren dat enkele
tientallen Somaliërs bijstandsfraude zouden hebben gepleegd. De
uitspraak heeft volgens de zegsman geen gevolgen voor het beleid van
het ministerie, omdat de verantwoordelijkheid voor fraudebestrijding
sinds 2004 bij de gemeentes ligt.
De rechtbank tot deze conclusie in de zaak van een Somalische man
die onderwerp was van een fraudeonderzoek. In de brief zou Rutte
gemeenten adviseren om inwoners van Somalische afkomst te kunnen
achterhalen door in het bevolkingsregister te zoeken op
geboorteplaats. Daarnaast zou hij hebben geadviseerd Somaliërs met
een bijstandsuitkering extra te controleren.
De rechtbank oordeelde volgens de GPD dat een onderzoek dat
'uitsluitend gericht is op personen van Somalische afkomst strijdig
is met de grondwet'. De gemeente Haarlem onderzocht naar aanleiding
van de brief 84 Haarlemmers van Somalische afkomst, meldt de GPD.
Posts
