Cartoon: 'de Europese Gedachte' van Jean Gouders voor Joop.nl
*
FRAGMENT:
“….... Toch was de
kritiek niet van de lucht. Nederland wordt gezien als een free
rider, die meelift op de maatregelen van omringende landen, zelf
daar de vruchten van plukt, Zuid-Europese landen ook nog eens de les
leest, maar zelf onverantwoord de deuren open laat staan en zich
solipsistisch in z’n gelijk wentelt.
Terecht werden daarover harde noten
gekraakt, en minister Hoekstra moest alweer wat inbinden. Nederland
was toch heus echt wel een solidair landje, soms.
Steevast een ‘free rider’
Helaas geeft de geschiedenis onze minister niet gelijk. Als we de
geschiedenisboeken er eens bij pakken, doemt er een karakteristiek
beeld op. Nederland – als we tenminste de regering bedoelen nu –
was nooit solidair, en gedroeg zich steevast als een ‘free rider’.
…....”
*
De traditie van Wopke Hoekstra
Van de week moest ik even met mijn ogen knipperen toen ik de kop
las in Der Spiegel, die ik per ongeluk dit keer Engelstalig
had gedownload: „Will Holland’s Looser Corona Policies Pay Off?”
Zo zie je maar dat het altijd beter is Duitse tijdschriften niet in
Engelse vertaling te lezen. Begonnen na de Italianen de Duitsers nu
ook al te schelden? Nee, het ging natuurlijk om de ‘lossere’,
liberale aanpak van Nederland ten opzichte van op veel plaatsen in
Duitsland genomen draconische lockdownmaatregelen. Toch was de
kritiek niet van de lucht. Nederland wordt gezien als een free
rider, die meelift op de maatregelen van omringende landen, zelf
daar de vruchten van plukt, Zuid-Europese landen ook nog eens de les
leest, maar zelf onverantwoord de deuren open laat staan en zich
solipsistisch in z’n gelijk wentelt.
Terecht werden daarover harde noten gekraakt, en minister Hoekstra
moest alweer wat inbinden. Nederland was toch heus echt wel een
solidair landje, soms.
Steevast een ‘free rider’
Helaas geeft de geschiedenis onze minister niet gelijk. Als we de
geschiedenisboeken er eens bij pakken, doemt er een karakteristiek
beeld op. Nederland – als we tenminste de regering bedoelen nu –
was nooit solidair, en gedroeg zich steevast als een ‘free rider’.
Elke grote oorlog gedurende de laatste twee eeuwen ging in Europa
gepaard met de verspreiding van infectieziektes, soms ook uitlopend
op een pandemie. Dat was zo na 1815, toen de duizenden heerscharen
vanuit de Russische en Habsburgische rijken West-Europa kwamen
bevrijden, maar vanuit het Midden-Oosten, het Middellandse Zeegebied
en zelfs met omwegen uit India en Azië diverse plagen in Europa
herintroduceerden. De cholera raasde weer over het continent.
Eenzelfde patroon herhaalde zich tijdens en na de Krimoorlog, in de
jaren vijftig van de 19de eeuw. En over de verspreiding van de
Spaanse griep hebben we inmiddels ook genoeg kunnen lezen.
Die extreme verspreiding heeft te maken met het beruchte
stapeleffect waar de Franse historicus Devroey in La
nature et le roi (2019) al over schreef: pandemieën
ontstaan wanneer de uitbraak van een infectieziekte gekoppeld wordt
aan intensievere verplaatsingen van mensen, slechte
leefomstandigheden, gebrekkige hygiëne en mogelijk nog andere
(klimaat)veranderingen. Oorlogen scheppen daarmee bij uitstek de
condities voor een verergerde uitbraak en verspreiding van diverse
plagen.
Gevrijwaard van de destructie
Maar Nederland dan? Interessant is wat die naoorlogse uitbraken
met Nederland deden, en wat Nederland ermee deed. Namelijk niks tot
heel weinig. Nederland was de netto profiteur van veel van de
oorlogen van de 19de en de 20de eeuw (de Tweede Wereldoorlog
uitgezonderd). Het land bleef dankzij de steun van enkele bevriende
grote mogendheden neutraal, kon nog enigszins handel blijven drijven,
en bleef tegelijkertijd meestal gevrijwaard van de destructieve
plagen die met de vele displaced persons en gemobiliseerde
en gedemobiliseerde soldaten meereisden. Na 1815 woedde de cholera in
heel Europa, maar Nederland bleef gespaard en werd pas bij de tweede
en derde golf later in de 19de eeuw getroffen. Ook na 1918 werd
Nederland dankzij de neutraliteit minder geraakt, waar in België
300.000 mensen door de Spaanse griep omkwamen, was dat in Nederland
20 tot 40.000 (de cijfers zijn onduidelijk). Dat had dus ook met dat
stapeleffect te maken, in België en Frankrijk waren gezondheidszorg
en leefomstandigheden door de oorlogsuitputting al erbarmelijk. Toen
de ziekte via de gedemobiliseerde Nederlandse soldaten uit de
garnizoenssteden aan de grens, en via Limburg, waar veel mensen
familieleden in België hadden, het land in kwam, deed de regering
niet veel. De bevolking moest de lasten maar opvangen.
Toen de voorloper van de WHO in 1923 werd opgericht, deed
Nederland moeilijk over de kosten, en wilde pas twee jaar later wat
bijdragen toen de Volkenbond in het Verre Oosten een bureau opzette,
waarvan de Nederlanders in Indonesië direct profiteerden.
Geen boogje om ons land
Tijdens de Tweede Wereldoorlog spraken de geallieerde mogendheden
af dat ze na de oorlog meer aandacht en geld zouden investeren in het
‘vrijwaren van gebrek’, de ‘freedom from want’, door de
links-liberale Sir William Beverigde uitgewerkt in een grootschalig
programma voor de vernieuwing van gezondheidszorg en sociale
zekerheid. De Nederlandse SDAP-minister en zijn hoge ambtenaar Aat
van Rhijn gingen eveneens, al in ballingschap in Londen, met een
soortgelijk plan aan de slag, dat in 1945 en 1946 in een dik rapport
uitmondde. Maar minister-president Gerbrandy vond het allemaal maar
onzin, gezondheid en pensioen waren de verantwoordelijkheid van de
mensen zelf. Internationale samenwerking was al helemaal niet nodig.
Een te grote rol, en te grote investeringen vanuit de staat waren
‘on-Nederlands’.
Zo bezien staat Hoekstra in een lange Nederlandse traditie. De
vraag is of Nederland die traditie van afzijdigheid kan volhouden nu
oorlogen en pandemieën niet langer meer een boogje om ons land
maken. Gelukkig begrepen Nederlandse artsen al twee eeuwen lang dat
isolement de wetenschap niet verder helpt. Zij waren het dan ook die
in de jaren twintig, vijftig en nu opnieuw, de fakkel van Nederlandse
kennis, kunde en internationale solidariteit hooghouden – de echte
‘winners’ van de geschiedenis.
Beatrice de Graaf is
hoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen in
Utrecht.
.jpg)
Posts
