Het Waterland-manifest is een
sympathieke poging voor nieuwe linkse politiek, maar ontbeert een
praktische vertaling, meent Bart Tromp. Een politiek
manifest dient een heldere boodschap te bevatten die niet alleen
duidelijk maakt waar het zich tegen afzet, maar ook waar het vóór
is. Volgens dit eenvoudige criterium schiet het ’Waterland-manifest’
(Reflex, 11 december)zonder meer te kort, ook al omdat het te lang,
te breedsprakig is. De titel is ook al niet erg gelukkig gekozen, met
zijn onvermijdelijke associaties met drassigheid. De auteurs maken
het zich niet makkelijk door te beginnen met klagen over de zwakheid
van links, zonder die nader te specificeren. Het optreden van de PvdA
in de Tweede Kamer? De teneur van de hoofdredactionele commentaren in
de Volkskrant?
Het manifest omschrijft als doel van de
stichting het opnieuw definiëren van de klassieke idealen van
vrijheid, gelijkheid en solidariteit, alsmede een herijking van de
verhouding tussen individualisme en gemeenschapsvorming, en de
transformatie van culturele diversiteit en collectiviteit tot een
positieve kracht.
Dat is een hele mondvol. Als ik het
allemaal goed begrepen heb, gaat het om drie thema’s. Het eerste is
dat van het ’sociaal-individualisme’, omschreven als ’een
linkse aanscherping van het sociaal-liberalisme’. Het tweede is dat
van een ’links kapitalisme’, en het derde dat een ’nieuw
multiculturalisme’.
Op alle drie geef ik commentaar,
onverlet mijn waardering voor deze poging het politiek-inhoudelijk
debat in Nederland te stimuleren. Vanaf ’Paars’ is in Nederland
immers sprake van aanhoudende ideologische verwarring. Tekenend is
dat de politiek van de ’paarse kabinetten’, waarin het
neoliberalisme overheerste, achteraf als ’links’ wordt
afgeschilderd.
Het Waterland-manifest pleit voor een
sociaal-liberalisme als verzoening tussen socialisme en liberalisme.
Sympathiek is de stelling dat dit individualisme gecombineerd kan
worden met een linkse herverdelingspolitiek. In zijn recente Links,
rechts en de vooruitgang heeft Paul Kalma echter veel preciezer en
concreter eraan herinnerd dat dit uitgangspunt altijd aan het
sociaal-democratisch programma ten grondslag lag. Zonder een zekere
gelijkheid aan individuele machtsbronnen is individuele vrijheid
immers niet voor iedereen mogelijk. Het manifest herhaalt dit
principe, maar biedt geen uitzicht op een politiek die dit beginsel
in de huidige omstandigheden recht doet. En het is onscherp, waar het
’sociaal-individualisme’ afzet tegen een ’gemeenschapsdenken’
waarmee zowel GroenLinks, PvdA als CDA behept zouden zijn, maar
tegelijk betoogt dat ’vrijheid bestaat bij gratie van de
gemeenschap’.
Veel scherper is het tweede thema
beschreven. Terecht constateren de auteurs dat aan de linkerzijde, en
dat geldt met name de PvdA, het zelfstandig denken over economie en
sociaal-economische ordening al jaren lang heeft opgehouden te
bestaan. In de klassieke sociaal-democratische opvattingen ging het
al sinds begin vorige eeuw niet meer om een alternatief voor het
kapitalisme, maar om de ordening ervan, teneinde de economie in
dienst te stellen van de samenleving, in plaats van andersom.
Met
recht betoogt het manifest dat binnen het huidige kapitalisme wel
degelijk verstrekkende politieke keuzen kunnen en moeten worden
gemaakt, dat marktwerking en privatisering niet identiek zijn, dat
marktordening een noodzakelijke voorwaarde is voor markt werking. Er
worden thema’s aan de orde gesteld die uit de politieke discussie
welhaast verdwenen zijn: de zeggenschap van arbeid in ondernemingen,
de groeiende tegenstelling tussen een Angelsaksisch
’aandeelhouderskapitalisme’ en een Europees/Japans
’betrokkenheids’ (stakeholder)kapitalisme. (De term ’stakeholder
capitalism’ komt van een Japanse managementgoeroe uit de jaren
negentig. Dit concept is staat al in het Socialisatierapport van de
SDAP uit 1920, waar naast aandeelhouders, arbeiders, consumenten en
de gemeenschap als gelijkberechtigde belanghebbenden bij een
onderneming werden genoemd.)
In de kern herhaalt dit deel
van het manifest de klassieke kritiek op het kapitalisme, met de eis
dat de kosten van deze productie wijze niet zomaar op mens en natuur
mogen worden afgewenteld. Hier wordt geheel overtuigend
geargumenteerd dat het uitgangspunt van economische groei door links
vervangen moet worden door dat van duurzame welvaart.
Het
derde thema is daarentegen allesbehalve helder uitgewerkt. Het
manifest keert zich ’tegen een modieuze verwerping van het
multiculturele ideaal’, en pleit voor ’een
sociaal-individualistische aanscherping ervan’. Waar die op neer
komt, is mij duister. Veel verder dan dat een immigrant zelf
verantwoordelijk voor het verwerven van kennis en vaardigheden om een
zelfstandig bestaan op te bouwen, maar dat de samenleving hem dan wel
als gelijke op moet nemen, kom ik niet.
Wat ontbreekt is
een vierde thema: emancipatie. Terwijl ’rechts’ traditioneel
vindt dat mensen zelf wel weten wat goed voor hen is (al heeft het
uiteindelijk algemeen onderwijs als maatschappelijk noodzakelijk
geaccepteerd), heeft ’links’ er altijd op gehamerd dat mensen in
staat moeten worden gesteld om zich te ontwikkelen. Dat is in de
huidige samenleving misschien wel een klemmender zaak dan in die van
wijdverspreid analfetisme.
Bart Tromp in: de Volkskrantvan 18-12-2004.
.jpg)
.jpg)
Posts
