Mariana Mazzucato: How does innovation really happen? |
*
Nederland wordt dommer
Koen Haegens
28 juni 2023 – verschenen in de Groene Amsterdammer nr.
26
Je leest de Originele column met foto op Groene.nl --- Hier ----
En, nog een beetje lekker gewerkt vandaag? Veel voor elkaar
gekregen? Of was het zo’n dag waarop het to-dolijstje het verloor
van de smartphone?
Wie dit soort gesprekken regelmatig voert, hoeft niet per se
manager, opzichter of Ben Tiggelaar te zijn. Onder hoger opgeleiden
van pakweg 25 tot 55 jaar is praten over hoe (on)productief je bent
net zo gangbaar als klagen over het weer. Het blijft niet bij
woorden. Er zijn coaches en trainers om te helpen,
productiviteit-challenges en in de stationsboekhandel ligt,
tussen biografieën van steeds obscuurdere voetballers en Lucinda
Rileys Zeven zussen, een indrukwekkende stapel
zelfhulpboeken: van The 4-Hour Work Week en Getting
Things Done tot Grip: Het geheim van slim werken.
Met zoveel goede voornemens zou je denken dat de economie
gouden tijden beleeft. Helaas. Het bbp groeit, maar dat is vooral
domme kracht: het aantal gewerkte uren stijgt. Van efficiënter, laat
staan slimmer werken lijkt amper sprake. De stijging van de
arbeidsproductiviteit – de hoeveelheid gemaakte spullen en
geleverde diensten per gewerkt uur – is het afgelopen decennium
tot onder de 0,3 procent per jaar gezakt. In 2016, 2018 en 2019 was
zelfs sprake van een daling. Tussen 1996 en 2007 steeg zij
gemiddeld nog met 1,5 procent.
Hoe is dat mogelijk? Economen wijzen op het groeiende belang van
sectoren waar de productiviteit van oudsher minder hard stijgt dan in
de industrie. Denk aan de gezondheidszorg, tobbende
uitvoeringsorganisaties als het UWV en dienstverlening in het
algemeen. Er is ook de hypothese dat in westerse economieën, als het
gaat om maatregelen die de productiviteit bevorderen, het
laaghangende fruit wel zo’n beetje geplukt is. Bovendien hebben
decennia van loonmatiging arbeid in Nederland relatief goedkoop
gemaakt. Dat zou de prikkel wegnemen voor bedrijven om te investeren
in nieuwe, arbeidsbesparende technologie.
Je krijgt bijna heimwee naar het tijdperk van vóór de
zelfhulpboeken
Ik mis één overkoepelende verklaring: de privatisering van de
arbeidsproductiviteit. Het doorgaans onuitgesproken idee dat
efficiënter werken uitbesteed kan worden aan de individuele
werkende. Dat wordt, ten eerste, gevoed door veranderingen op de
arbeidsmarkt. Nederland telt bijna 1,2 miljoen zelfstandigen zonder
personeel. Er wordt sinds de coronacrisis massaal thuisgewerkt, en
sowieso is een aanzienlijk deel van de beroepsbevolking actief in
beroepen die draaien om kennis en creativiteit. Dat zijn allemaal
mensen die zich ’s ochtends niet langer op een vast tijdstip in
de fabriek of op kantoor melden voor instructies. In plaats daarvan
moeten ze zelf maar zien hoe ze aan het einde van de week hun targets
halen.
Daarnaast is er de veranderde tijdgeest. Eind jaren zeventig
voorspelde Michel Foucault, in zijn fameuze colleges over het
neoliberalisme, de opkomst van ‘het zelf als onderneming’. Zeg
maar de ik-bv. Dit zijn de modelwerknemers die als het ware de
prikklok hebben ingeslikt. Voor wie vakantie een kans is om ‘de
batterij op te laden’. Via de Fitbit wordt nauwgezet bijgehouden
hoe het met de conditie van de productie-eenheid staat. En natuurlijk
is er altijd en overal de smartphone. Een apparaat dat tijd zou
moeten besparen, maar in plaats daarvan eerder uren lijkt op te
slurpen.
Deze privatisering berust op een fataal misverstand over
waar onze stijgende arbeidsproductiviteit vandaan komt. Niemand
zal durven beweren dat de mensheid vroeger luier was dan nu. Toch
weten wij veel meer welvaart te produceren in veel minder tijd. Dat
is te danken aan een collectieve inspanning. Een die gepaard
gaat met enorme (publieke) uitgaven aan onderzoek, machines,
automatisering en robots. Zie het werk van Mariana Mazzucato.
Helaas geven te veel bedrijven hun miljarden liever weg aan de
aandeelhouders dan ze te investeren. Je zou bijna heimwee krijgen
naar het tijdperk van vóór de zelfhulpboeken. Toen werkgevers geen
sportschoolabonnement uitdeelden, laat staan een slaapbonus, zoals
in Japan. Toen een beetje werknemer het weekend rokend en
drinkend doorbracht op de bank. Dat was tot in de jaren zeventig –
en de productiviteit steeg jaar in jaar uit met dik vijf procent.
Maar die onvermoede waarheid vertellen de ‘10 tips om beter te
presteren’ op LinkedIn nou nooit.
Reageren? Haegens@groene.nl
MEER Groene Amsterdammer in deze editie:
En dan nog heel veel meer....